Bijzondere leeservaring

Het lezen van het boek Wittgensteins minnares van David Markson (1927-2010) is mijn meest bijzondere leeservaring van de afgelopen tijd. In het boek duik je in de gedachtestroom van Kate, die nauwgezet opschrijft wat er in haar opkomt. Die gedachtes gaan van de hak op de tak, mee associërend met wat er in haar hoofd voorbij komt. Daarbij doet ze haar best om het heel precies te beschrijven en komt ze regelmatig terug op wat ze net gezegd heeft. Een klein stukje om een idee te krijgen:

Het derde pad is het pad naar het huis dat ik aan het slopen ben. 
Misschien heb ik nog niet verteld dat ik een huis aan het slopen ben.
Ik ben een huis aan het slopen.
Het is vervelend werk maar het moet gedaan worden.
Anderzijds maak ik er geen groot project van. Ik pak het feitelijk net zo aan als mijn wrakhoutprobleem.
Misschien heb ik nog niet verteld hoe ik mijn wrakhoutprobleem aanpak.
In wezen gebeurt er niet meer dan dat ik af en toe langs het huis loop, waar mijn oog op een plank valt, die ik vervolgens sloop en mee naar huis neem.
Aangenomen uiteraard dat ik niet al met wrakhout sjouw.

Hoofdpersoon Kate vertelt dat ze de laatst overgeblevene op aarde is, en dat ze lange tochten over de wereld heeft gemaakt waarbij ze in musea overnachtte. Beeldende kunst en muziek zijn een houvast voor haar. Het boek gaat in één stroom door, zonder hoofdstukken en zonder plot. Als je eenmaal in de stroom zit ga je daar bijna gehypnotiseerd in mee. Er komen eindeloos veel feiten en feitjes over kunst, muziek en schrijvers voorbij, die ze vaak vervolgens weer herroept omdat ze er onzeker over is. Ook het mythologische verhaal van Helena van Troje speelt een belangrijke rol.

Wittgensteins minnares van David Markson verscheen in Amerika in 1988 en werd toen een culthit. Pas onlangs is het boek in het Nederlands verschenen, met een prachtig en verhelderend nawoord van Lieke Marsman.

De Wittgenstein in de titel is een verwijzing naar de filosoof Ludwig Wittgenstein (1889 – 1951). Het boek is met zijn gedachtegoed doordrenkt. Om te beginnen is de manier van schrijven vergelijkbaar met die van Wittgenstein Tractatus logico-philosophicus uit 1921, waarbij ook de ene gedachte uit de andere gedachte voortvloeit. Althans, dat schijnt zo te zijn, ik heb dat boek zelf nooit gelezen.

Wittgenstein is bekend om zijn taalfilosofie. Hij was op zoek naar wat taal betekent, wat je ermee kunt zeggen en wat de beperkingen zijn. In zijn vroege werk betoogt hij dat taal een relatie met de werkelijkheid moet hebben, en dat je taal alleen kunt gebruiken om te beschrijven wat tastbaar is. Daar moet je ook nog eens heel precies in zijn, om vergissingen te voorkomen. Dit is herkenbaar bij Kate, die ook probeert haar formuleringen zo exact mogelijk te doen.

Het beroemdste citaat van Wittgenstein is ‘Waarover je niet kan spreken, daarover moet je zwijgen.‘ Volgens (de vroege) Wittgenstein is taal alleen zinvol als er een relatie met de werkelijkheid is. Taal is niet geschikt om niet-materiële zaken te beschrijven, zoals religie, emoties, ethiek. Hierin herkennen we Kate weer. Gaandeweg komen we er in het boek achter dat ze een dramatische gebeurtenis heeft meegemaakt. Het lukt haar, ondanks de lange woordenstroom, niet of nauwelijks om daarover te spreken.

Zo is het ook de vraag of deze beschrijving met woorden genoeg recht doet aan het boek. Ik zou zeggen: duik erin en laat je meeslepen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Maak een website of blog op WordPress.com

Omhoog ↑

%d bloggers liken dit: